Boekrecensie: Als je lang genoeg naar een plas bloed kijkt

Hannah van Binsberghen: Harpie

Op de toepasselijk poëtische datum 20 februari 2020 stuurde van Binsbergen, aanstormend talent en bekroond dichteres, haar debuutroman de wereld in: ‘Harpie’ vertelt het verhaal van een eigenzinnige jonge vrouw, wankelend tussen leven en dood, depressie en psychose, zelfontdekking en zelfverloochening. Een wervelend debuut dat spreekt van wijsheid, humor en belofte.

‘Je zou niet zeggen dat/het zoveel moeite kost alleen te zijn’ begint Hans Lodeizen, de inspiratie van van Binsbergen in één van zijn bekendste gedichten. En zo vinden we Harpie op de eerste pagina met de polsen overgesneden aan tafel, starend naar haar eigen plas bloed. Dromerig bedenkt ze zich, dat als ze maar lang genoeg staart, de donkerrode vlek een gat wordt, portaal naar een andere wereld. De duivel zit naast haar, en geeft met sarcastische opmerkingen te kennen dat hij niet onder de indruk is. ‘Ik ben geen zelfmoord aan het plegen,’ werpt ze hem toe, waarop hij: ‘Wat, in de naam van de heilige tering, ben je dan aan het doen?’ Wat later geeft ze toe dat ze eenzaam is. Hoewel het woord depressie geen enkele keer valt, lijkt haar staat daar wel naar te verwijzen. Wanneer de dreigende inval van een leger gerechtsdeurwaarders (‘Sint Derdengelden’) haar dromen begint te overheersen en ook slapen faalt als escapisme, raapte ze toch wat moed bijeen, en stelt ze een avontuurlijk plan op: in de acht maanden voor haar verjaardag zal ze haar doodsverlangen pauzeren, het leven uitproberen en een job vinden – nee, twee jobs – één overdag, als receptioniste, en een andere, ’s nachts, als sekswerker.

Waar is ze inderdaad mee bezig? Terwijl haar gedachten en beslissingen van Harpie een steeds vreemder wezen maken – zie: jezelf als dertienjarige  laten nemen door een vreemde langs het kanaal, puur uit seksuele (?) ontdekkingszucht – wordt je toch geïntrigeerd door de kronkels van haar geest. Ondanks haar scherpe observaties en zelfreflecties, blijft ze mistig en bizar voor zichzelf. Terwijl je in gelijke tred met Harpie dwaalt in de wereld van een verwarde jongvolwassene, zowel bijzonder als duister, zoek je mee naar het wat, het waarom.

Maar één rode draad loopt doorheen het verhaal als bloed door een ader. Of ze nu wil samensmelten met haar geliefde, wil verdwijnen in de fantasie van een klant of zichzelf snijdt, uiteindelijk wil Harpie maar één ding: vervuld zijn of leeglopen. Een schijnbare paradox, want uiteindelijk komt het altijd neer op samenvallen met jezelf: dat moment waarop alle puntjes elkaar overlappen en er niets meer is dat overschiet of twijfelt, niets meer dat verlangt naar iets of iemand anders. Een verlangen zo herkenbaar, maar zo vermoeiend. Want wie kan er zomaar alleen met zichzelf zijn, niet gekweld door (ingebeelde) anderen, noch gekweld door zichzelf?

‘neem dan – vriend!- de mieren waar/wonend in hun paleizen als een mens/in zijn verbeelding –’ gaat het gedicht van Lodeizen voort, en aan krioelende, kleurrijke personages zijn hier geen gebrek: Anja Kuitenbrouwer, hoofdsecretaresse en poortwachter van normaliteit, Hein Witzius, eigenaar van Bespoke Encounters, die haar nachtleven reguleert aan de hand van sms’en, Albert, de star-crossed lover die haar liet zitten voor een ander, Mr. Smith, klant en dood inéén. Uiteindelijk zijn er slechts drie stemmen die de hoofdmelodie halen: Harpie, Satan, en de verteller, betwijfelbaar van Binsbergen zelf. Doordat de verteller Harpie steeds bij naam noemt – ‘Harpie doet dit…’/’Harpie zegt zus…’/’Harpie denkt zo…’ – en van Binsbergen bij die innerlijke verwikkelingen een licht gelaten, sarcastische vertelstijl hanteert, wordt tegelijkertijd afstand en nabijheid gecreëerd. Zo scheidt de verteller de lezer van het hoofdpersonage, staat er als mediërende scheidsrechter tussenin en maakt soms zelfs even een sprongetje in Satan’s hoofd. Door deze stilistische dans valt ook op waar Harpie’s gespletenheid vandaan komt – die niet alleen versplinterd is in Harpie en harpij, meisje en demon, binnen en buiten – maar uiteenvalt in drie, waarbij de verteller zich als verteller verschuilt achter het overduidelijke feit dat deze óók Harpie is (en dus ook Satan).

‘O – mijn vriend – deze wereld is niet de echte,’ eindigt Lodeizen tenslotte, en het zou evengoed de toon van dit verhaal gevat hebben. Want waar ‘Harpie’ de realiteit weergeeft zoals deze zich aan het hoofdpersonage voordoet, is dit een onbetrouwbare, wankele realiteit, met bij tijden lugubere, maar ook sprookjesachtige proporties. Het gevoel dat iets je ontglipt, wordt zo niet alleen een gemoedstoestand van Harpie, maar ook van de lezer.

Zo ook, ontglipte ‘Harpie’ de schrijfster naar het einde toe, dat na een plots opgebouwde climax, aan de hand van een deus/daemon ex machina wordt gedirigeerd naar een verrassend platte conclusie. Daarbij valt ook op te merken hoe Satan van in het begin verdacht veel als een uitleggerige psychiater klinkt. Waar de vriendschap tussen Harpie en Satan in het begin absurd lijkt, wordt deze naar het einde toe daardoor wat braaf. Helaas blijft het bij wat sarcastische opmerkingen en filosofische bedenkingen, met Satan die in het ergste geval op tafel danst, en blijft de lezer wachten op een echte confrontatie van Harpie met zichzelf. Alle elementen die werkten voor het verhaal – de subtiele humor, de verrassende wendingen en karakters, het magisch realisme – worden herhaald in de eindscène, maar nu met tegengesteld effect. Door de licht gelaten, afstandelijke toon van de verteller en de ‘last minute humor’ en ‘instant kwetsbaarheid’, zit er een vliesje van onaantastbaarheid over het verhaal dat nog doorprikt kon worden.

Conclusie: de plas bloed bleek wel degelijk een portaal. Een beloftevol debuut van magisch realisme, met donker romantische ondertoon als ode aan Lodeizen, dat zeer vlot leest en tegelijkertijd de diepte niet schuwt. Het had nog dieper mogen gaan. Harpie was nog niet klaar voor een einde, van Binsbergen misschien ook niet.

(2020)

Een reactie plaatsen

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.